Obiekty we wsi

Na obszar zabudowy Swołowa składają się wyjątkowo spójne i czytelne formy siedlisk. Najbardziej reprezentatywne dla przestrzeni wsi są zagrody czworoboczne o pokaźnych rozmiarach. Mimo, że pod względem liczebnym przeważają one we wsi, to jednak strefę zabudowań uzupełniają także znacznie mniejsze gospodarstwa z mniejszą ilością budynków. Taka różnorodność układów przestrzennych zagród odzwierciedlało niegdyś spore rozwarstwienie klasowe mieszkańców. Bowiem czynnikiem determinującym wielkość każdego z siedlisk był statut społeczny jego właściciela.

Zagrody czworoboczne, wyznaczające trzon zabudowy wsi, należały do zamożniejszych mieszkańców Swołowa: sołtysa, chłopów, półchłopów – a także niepowszednio – dwóch zagrodników. Cechuje je regularność i symetria układu budynków wokół prostokątnego, wybrukowanego kamieniem polnym podwórza. Ich najbardziej rozpoznawalnym elementem jest budynek bramny, z jednym lub dwoma przejazdami, usytuowany kalenicowo do drogi. Prostopadle do niego, po jednej stronie mieści się stodoła, a po drugiej budynek inwentarski lub gospodarczy. Całość podwórza domyka, umiejscowiony kalenicowo, parterowy lub piętrowy dom mieszkalny. W skład zabudowy wchodzą często dodatkowe obiekty tj. budynki gospodarcze, domy chlebowe, budynki pierwotnie służące robotnikom dniówkowym, mieszczące się poza zwartą zabudową. Specyfikę omawianych zagród znamionuje cofnięcie zabudowań względem drogi na rzecz terenu, na którym mieści się przydrożny ogród kwiatowy lub trawnik z wjazdem do budynku bramnego i zlokalizowany za domem ogród wraz z sadem rozciągającym się aż do przynależącego siedlisku pasa pola uprawnego.

Cztery gospodarstwa w Swołowie są w innej formie zabudowy – składają się z trzech budynków posadowionych na planie prostokąta, co wpływa na ich częściowo otwarty wygląd. Taką zagrodę tworzą: dom mieszkalny usytuowany szczytem do drogi, stodoła i budynek bramny lub gospodarczy. Ponadto w dwóch gospodarstwach funkcjonował dodatkowy obiekt – skrajnie usytuowany dom chlebowy. Ogród i sad rozpościerał się aż do podlegającego do siedliska gruntu ornego.

Trzeci z rodzaju zabudowy, stanowią relatywnie liczne zagrody dwubudynkowe. Większość z nich pierwotnie funkcjonowała jako zagrody robotnicze podlegające dużym zagrodom. Pozostałe znajdowały się natomiast w posiadaniu zagrodników, rzemieślnika i gminy – szkoła. Z racji statusu właścicieli, tworzyły uzupełnienie czworobocznych zagród, mieszcząc się w ich bezpośrednim sąsiedztwie, bądź na nawisu lub obżerzach wsi. Na dwubudynkową formę zagrody z reguły składały się dom mieszkalny i wielofunkcyjny budynek gospodarczy. Gospodarstawa dwubudynkowe cechuje niewielki ogródek oraz brak przynależnego pasu pola.

Jednobudynkowe siedliska we wsi stanowią dwa gospodarstwa. Są to wyłącznie domy mieszkalne. Obiekty te położone są na nawsiu, usytuowane względem drogi zarówno kalenicowo, jak i szczytem.

opisy: Karolina Krajewska, Elżbieta Szalewska, Dawid Gonciarz

ZAGRODA Nr 1

W roku 1865 jako właściciela zagrody wymienia się półchłopa Martina Augusta Wockenfussa. Do 1936 roku był właścicielem gospodarstwa o powierzchni 96,29 morgów (około 24,5 ha). W 1936 r. gospodarstwo przeszło na własność chłopa Williego Wockenfussa. W 1947 r. w zagrodzie zamieszkali Katarzyna i Andrzej Walosowie.

Pierwsze zabudowania gospodarstwa powstały między rokiem 1836 a 1862 i wówczas na działce znajdowały się trzy budynki: dom mieszkalny w północnej części podwórza, stodoła zamykająca podwórze od zachodu oraz obora od wschodu. Wszystkie budynki wybudowano w konstrukcji szkieletowej. W 1910 r. w skład zagrody wchodziły już cztery budynki: dom mieszkalny, stodoła ze stajnią, obora, dom chlebowy. W 1915 r. od południa wzniesiono budynek inwentarski z parnikiem, pełniący jednocześnie funkcję przejazdową. W tym okresie zabudowania tworzyły typ zagrody czworobocznej. Prawdopodobnie w XX w.utworzono ryzalit w budynku mieszkalnym. W 2007 r. na teren należący do Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swołowie przeniesiono dom chlebowy wraz z przylegającym do niego niewielkim budynkiem inwentarskim. Z opisanymi powyżej budynkami połączona była także nieistniejąca już obora, którą odtworzono na podstawie zachowanych fundamentów w muzealnej przestrzeni nr 15.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 3

W roku 1865 jako właściciela zagrody wymienia się półchłopa Martina Vietzke, posiadający 107,18 mórg (27,4 ha) . Na przełomie lat 1889/1890 gospodarstwo należało do półchłopa Alberta Rätzke i jego żony Augustyny z d. Vietzke. W 1926 r. gospodarstwo nabył p. Duske z żoną Idą z d. Rätzke. W 1947 r. w zagrodzie mieszkali Maria i Szczepan Ptaszkowscy.

Zagroda istniała już pod koniec XVIII w. i przetrwała w tym samym stanie do 1862 r. Na działce znajdowało się wówczas sześć budynków, a wśród nich: dom mieszkalny, stodoła, budynek bramny, dom chlebowy. W 1910 r. w skład zagrody wchodziły: dom mieszkalny z podwórzem i ogródkiem, stodoła z częścią inwentarską, budynek bramny i dom chlebowy. W 1921 r. część budynków spłonęła, m.in. dom, stodoła i budynek bramny. Ostatni z wymienionych został na nowo wybudowany jeszcze w tym samym roku, co potwierdza belka z inskrypcją nad przejazdem „<B.H.A.R. + B.M.A.V + 23/6 1921>” – oznaczający inwestora, cieślę i rok budowy. W 1922 r. w miejsce połączonych ze sobą stodoły z częścią inwentarską powstał piętrowy murowany z cegły budynek inwentarsko-gospodarczy. Funkcję stodoły przejął budynek bramny, a dom o konstrukcji szkieletowej zastąpiono murowanym.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 4

W latach 30 XIX w. właścicielem zagrody był Joachim Albrecht I. W drugiej połowie XIX wieku właścicielem zagrody był Joachim Wockenfuss posiadający 96,04 morgi (około 24,5 ha) ziemi. Najpewniej to on zbudował murowany dom stojący w głębi podwórza. Na przełomie lat 1891/1892 gospodarstwo należało do Friedricha Schulza i Emilii z d. Albrecht. W 1910 roku, poza stodołą, którą rozbudowano w XIX wieku w kierunku północnym, inne budynki były już nowe. W 1915 r. zagroda przeszła w posiadanie półchłopao nazwisku Kohl i jego żony Teresy z d. Schulz; jako właściciel w 1937 r. wskazany został Hans Kloh. W 1947 r. w zagrodzie mieszkali Maria i Michał Konarzyccy.

Zagroda ta z pewnością istniała już w drugiej ćwierci XVIII w., reprezentując wówczas typ zagrody czworobocznej. W 1731 r. po zachodniej stronie podwórza wybudowano szkieletową jednoklepiskową stodołę. Świadczyła o tym znajdująca się nad wrotami balka z napisem „+ANNO 1731*DEN MAI+V.S.”. Prawdopodobnie z przełomu XVIII i XIX w. pochodzi zachowany do dziś budynek bramny, później częściowo przebudowany. Dowodzą tego zróżnicowane elementy konstrukcyjne i niewykorzystane gniazda. Od 1832 do 1862 r. w zagrodzie znajdowało się pięć budynków. Przypuszcza się, że w II poł. XIX w. do stodoły od strony północnej dostawiono szkieletową wiatę. W 1910 r. w skład zagrody wchodziły: dom z podwórzem i przydomowym ogródkiem, stodoła, budynek bramny, obora, budynek inwentarski i dom chlebowy.

W 1921 roku spłonął dom, obora i budynek gospodarczy. Rok później dom odbudowano według dawnego planu, jednakże już murowany. W miejsce obory i budynku gospodarczego stanął budynek inwentarski. Podczas jego budowy nieznacznie zmieniono budynek bramny, poprzez połączenie obu tych budynków. Dodatkowo utworzono niewielką przybudówkę na wschodnim krańcu ściany południowej budynku bramnego (do dziś zachowała się po niej niewielka bruzda w zachodniej ścianie budynku inwentarskiego; dobudówkę. Dobudówkę rozebrano prawdopodobnie w II poł XX w.).

W okresie międzywojennym zmieniono pokrycie dachowe stodoły ze strzechy na dachówkę ceramiczną. Na początku XXI wieku, z powodu złego stanu technicznego, z zabudowań zlikwidowano stodołę, która była najstarszym datowanym budynkiem szkieletowym we wsi.

Od 1957 roku właścicielami zagrody jest rodzina Chwałów.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 5

Historyczne siedlisko małego gospodarstwa.

W 1865 r. właścicielem był Joachim Albrecht – zagrodnik posiadający 25,67 morgów (około 6,5 ha) ziemi. Postawił on całą zagrodę, składającą się z pięciu budynków umieszczonych wokół prostokątnego podwórza. Na przełomie 1897/1898 r. gospodarstwo przejął Martin z żoną Frederiką z d. Albrecht i współdziedzicem. Od 1904 r. zagroda należała do Fredericha Albrechta. 1912 r. zagroda przeszła w posiadanie Ferdinanda i jego żony Berty z d. Albrecht. Właścicielem w 1941 r. był chłop Herbert Albrecht. W 1947 r. w zagrodzie zamieszkali Janina i Czesław Zapartowie.

Od drogi stoi budynek bramny ryglowy z konstrukcją murowaną w parterach. W glinianych wypełnieniach ścian wyciśnięto daty ” 1821, 1842″ oraz inicjały „W.A.”. Po zachodniej stronie podwórza jest wybudowana w połowie XIX wieku ryglowa stodoła z jednym klepiskiem. Na belce nad wrotami wyryto napis „B.M.C.A.+B.H.J.A. den 20 ten Juni 1849”. Do szczytu od strony drogi dostawiono przybudówkę, która połączyła stodołę z budynkiem bramnym. Od północnej strony stodoły dobudowano wiatę na maszyny. W głębi podwórza, naprzeciwko wjazdu stoi ryglowy, parterowy dom wybudowany w połowie XIX wieku. Ma on symetryczny plan, prostokątny rzut, wejścia w ścianach podłużnych. Wewnątrz zachowany jest duży kopulasty komin, postawiony z suszonej cegły. Przy wschodniej granicy zagrody stoi murowany budynek inwentarski oraz mur o ryglowej konstrukcji wypełnionej cegłą. W obejściu zachowana jest kopana studnia z cembrowiną z dużych głazów narzutowych oraz stara ryglowa drewutnia za domem.

We wsi w XIX wieku były trzy siedliska gospodarstw zagrodniczych. To, jest w najlepszym stanie.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 6

Pierwotnie było tu jedno z 15 dużych chłopskich gospodarstw. W pierwszej połowie XIX wieku od drogi stał budynek bramny połączony z chlewami. Po stronie zachodniej jest duża wybudowana w pierwszej połowie XIX wieku. Na belce nad wrotami w podwórzu umieszczono napis: „.M. Brendenburg. B.H. Den 26 ten Juny 1822. M. Steinfeld B.M.” (inwestor – M. Brendenburg. 26 czerwiec 1822, budowniczy M. Steinfeld). Na początku i końcu inskrypcji umieszczono zdobniczy motyw pomorski – słońce. W 1922 roku do północnej ściany szczytowej dobudowano klepisko z chlewem i pomieszczeniem magazynowym na piętrze. Na belce nad wrotami wycięto napis: „B.H.F.A. 1922. B.M.A.V.” (inwestor F.A. 1922 budowniczy A.V.).

W 1910 roku właścicielem zagrody był Peter Albrecht. Od 1913 roku Friedrich Albrecht, który rozbudował stodołę. W zagrodzie były wówczas mieszkania dla pracowników najemnych. Naprzeciwko wjazdu, w głębi podwórza stoi dom, którego zewnętrzne ściany wymurowano z cegły ceramicznej. Wewnątrz zachowano ryglową konstrukcję z XVIII wieku. Pierwotny dom nie miał kominów, a dym unosił się do powały stropowej umieszczonej na wysokości około 4 m od ziemi. Osmalał górną część budynku.

Od 1958 roku właścicielami zagrody jest rodzina Zębackich.

W 1970 roku stary zniszczony już ryglowy budynek bramny rozebrano i w tym miejscu pobudowano murowany.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 7

W pierwszej połowie XIX wieku było tu jedno z 15 dużych gospodarstw, należące do Petera Albrechta II. W 1862 roku właścicielem gospodarstwa był Peter Albrecht – syn poprzedniego, posiadający 197,64 morgi ziemi ( 50,5 ha). W 1910 roku w zagrodzie było siedem budynków: dom, stodoła ze stajnią, wozownia, budynek bramny, obora, piekarnia z piwnicą , szopa na drewno. Od 1913 roku właścicielem był Friedrich Albrecht.

W 1967 roku w zagrodzie wybuchł pożar. Spaliły się chlewy i wschodnia część budynku bramnego. Najstarszym budynkiem jest dziś duża, ryglowa stodoła po zachodniej stronie, szczytem do drogi. Na belce wrót umieszczono napis: „B.H.P.A.+B.M…..14 ten M…1846” (inwestor P.A.). Ta duża stodoła została rozbudowana pod koniec XIX wieku. Wjazd do zagrody wiedzie przez budynek bramny o mieszanej konstrukcji i latach budowy. Na lewym słupie wjazdu zachował się napis: „Bauherr P.Albrecht Bauer” (inwestor P.Albrecht – chłop). Jest to element ze starszego budynku, w którym parter wymieniono na murowany z cegły pod koniec XIX wieku. Z tego czasu jest również parter po wschodniej stronie, wyższe partie pobudowano współcześnie, po pożarze. Nowe są również budynki inwentarskie stojące po wschodniej stronie podwórza. W głębi postawiono w 1905 roku dom w stylu historycznym.

W sadzie domu stoi budynek pomocniczy z połowy XIX wieku.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 8

W pierwszej połowie XIX wieku była tu chłopska zagroda należąca do Joachima Albrechta I. W drugiej połowie XIX wieku właścicielem był Michael Albrecht, posiadający 195,62 morgi ziemi (50 ha). W 1910 roku, gdy właścicielem był August Albrecht, w zagrodzie było osiem budynków: dom, stodoła ze stajnią, budynek bramny, budynek z piwnicą, szopa na drewno, dom dla robotników dniówkowych ze stodółką.

W 1914 roku pobudowano szopę na wozy i maszyny. Od roku 1921 właścicielem był Gerhard Albrecht i Gertha z d. Schulz. W zagrodzie, od której w 1945 roku oddzielono budynki dla robotników (posesja nr 37) jest teraz sześć wolnostojących budynków. Cztery tworzą zamkniętą czworoboczną zagrodę z budynkiem bramnym od drogi, który stoi w tym samym miejscu co istniejący w pierwszej połowie XIX wieku. Budynek był w XX wieku remontowany, co oznaczono na belce od strony podwórza napisem: „B.H.G.A.1924 B.M.C.Z.” (inwestor Gerhard Albrecht, rok 1924, majster C.Z.).

Po zachodniej stronie podwórza stoi najstarszy w zagrodzie budynek – ryglowa stodoła, zbudowana – jak oznaczono na belce na wrotami – w 1858 roku. Tę pierwotnie dużą jednoklepiskową stodołę, pod koniec XIX wieku powiększono, aż do domu. W głębi podwórza stoi piętrowy ryglowy dom, którego architektura wskazuje, że wybudowany został w połowie XIX wieku. We frontowej elewacji przy wejściu umieszczono belkę z wyrytym napisem: „B.H.M.A.+B.M.L.A.”. Za domem jest ogród. W ogrodzie zachował się ryglowy, piętrowy dom – mieszkania dla robotników.

ZAGRODA Nr 9

W pierwszej połowie XIX wieku była tu zagroda chłopska należąca do Johanna Albrechta. Zagrodę tworzyło pięć budynków. Jedynie budynek bramny stoi w tym samym miejscu co dawniej. Dowodzi tego forma architektoniczna furty i ślady po elementach konstrukcyjnych jak zastrzały wzmacniające połączenia słupów i poziomych belek. Po zachodniej stronie podwórza stoi ryglowa stodoła, zbudowana – jak wyryto na belce nad wrotami przez: „B.H.J.A. B.M.J.A. 1848”. Niektóre, drewniane elementy stodoły są starsze, bowiem użyto ich wtórnie. Od strony północnej podwórze zamyka parterowy ryglowy dom z połowy XIX wieku. Później, w południowej połaci dachu wybudowano ryglowy wystawek.

Przy wschodniej granicy zagrody są dwa budynki inwentarskie: przy domu, murowany z ciosanych kamieni i cegły – wybudowany w 1869 roku, i drugi, bliżej wjazdu pierwotnie ryglowy, piętrowy z galerią z której był dostęp do poddaszy.

W 1910 roku właścicielami byli Albert Muller i jego żona z d. Albrecht.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 11

W połowie XIX wieku była to zagroda wiejskiego kowala Michaela Kittnera. Był on właścicielem 34,06 mórg ziemi (około 8,7 ha).

Najstarszym budynkiem w zagrodzie jest ryglowa stodoła, stojąca równolegle do drogi, w głębi niedużego prostokątnego podwórza. Jak oznaczono na belce wrót „B.H.M.K.N.+DEN+18 TEN+JUNY+1824+C.S.M.+” pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku. W 1910 roku, gdy właścicielami byli Peter Block – kołodziej i jego żona Albertina z d. Groth. W zagrodzie były cztery budynki: dom, stodoła, budynek bramny oraz stajnia na konia i bydło, która zamykała zagrodę od strony wschodniej. Po niej zachował się obrys kamiennego fundamentu. Budynek bramny z przejazdem postawiono na początku XX wieku. W 1923 roku zagrodę kupił gospodarz Albrecht I. W 1928 roku pobudowano obecny murowany dom, bowiem poprzedni się spalił. Niewielka zagroda z budynkami od 1824 do 1928 roku, jest przykładem gospodarstwa, którego właściciele zajmowali się rzemiosłem. Budynki prezentują przemiany wiejskiej architektury w przeciągu jednego wieku.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 12

W pierwszej połowie XIX wieku teren i znajdujące się na nim cztery budynki należały do dużego chłopskiego gospodarstwa (zagroda nr 13), należącego do Joachima Albrechta III. Mieszkali w nim robotnicy rolni pracujący u gospodarza. Do siedliska należało 3,91 morgów ziemi (około 1 ha). W drugiej połowie XIX wieku właścicielem był Peter Schulz. W 1910 roku nadal była to zagroda robotników rolnych. Właścicielem był Wilhelm Schulz i Albertina z d. Albrecht, a od 1922 roku – Friedrich Albrecht II i Luiza z d. Schulz.

Historyczny stan prawny istniał do 1945 roku. Od 1946 roku jest tu gospodarstwo rolne o powierzchni około 10 ha. Forma zagrody z brukowanym prostokątnym podwórzem jest podobna, jak chłopskich gospodarstw, tyle że mniejsza. Od drogi stoi budynek bramny, przez który dawniej był wjazd. Zbudowano go w połowie XIX wieku. Po wschodniej stronie w pierwszej połowie XIX wieku postawiono jednoklepiskową stodołę. Później w północnej części usunięto w parterze ryglową konstrukcję i wprowadzono murowane ściany. Na lekkim wzniesieniu w połowie XIX wieku postawiono ryglowy parterowy dom, w miejscu, gdzie wcześniej też stał dom. Dom ma symetryczny plan. Każde z dwóch mieszkań składało się z izby, alkierza i komory. Pod koniec XIX wieku do domu dobudowano trzeci segment.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 14

W 1832 roku w tym miejscu nie było jeszcze budynków. Z gruntu należącego do sołtysa wydzielono działkę na siedlisko oraz mały obszar ziemi. W 1862 roku była tu zagroda, której właścicielkę, pannę Johannę, Paulinę, Luizę Albrecht zaliczono do stanu „Budner” – chałupnik. Była to grupa najgorzej sytuowana z posiadających ziemię. Do zagrody należało 7,73 morgi ziemi (około 2 ha). W 1910 roku w zagrodzie było aż pięć budynków, w tym dwa opisane jako domy (jeden zespolony z częścią inwentarską). W 1913 roku właścicielem był chałupnik Rinholz.

Potem od 1921 roku – Filder. W 1931 roku rozebrano starą stodołę i postawiono budynek inwentarski. W zagrodzie zachowane są trzy budynki. Najstarszym jest dom o ryglowej konstrukcji, prostokątnym rzucie i prawie symetrycznym planie. Wielkość i forma domu jest podobna do budowanych dla robotników rolnych. Na glinianym wypełnieniu ścian poddasza wyryto palcem „1864” – może być to rok budowy. Centralne miejsce zajmuje szeroki komin o kopulastej formie wykonany z nie wypalanej cegły. Równolegle do drogi stoi wykonany z rozbiórkowego materiału budynek gospodarczy. W swej historii był wielokrotnie przebudowywany. Na podwórzu zachowała się kopana studnia z połowy XIX wieku z cembrowiną z dużych głazów narzutowych.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 17

W pierwszej połowie XIX wieku było tu jedno z 15 dużych chłopskich gospodarstw. Właścicielem był Joachim Duske. W drugiej połowie XIX wieku, właścicielem był Jakub Duske, posiadający 190,96 mórg ziemi (48,8 ha), który postawił zachowane do dzisiaj w zagrodzie budynki. W 1910 roku, gdy właścicielem był Friedrich Duske, w zagrodzie było dziewięć budynków: dom, stodoła, budynek bramny, obora, piekarnia, budynek z piwnicą, szopa na drewno.

Przed zagrodą był mały dom dla robotników rolnych ze stodółką (obecnie posesja nr 16). Od 1936 roku właścicielem był Fritz Duske. W 1949 roku wybuchł w zagrodzie od pioruna pożar i spalił się budynek bramny i chlewy. W zagrodzie zachowały się trzy dawne, pochodzące z XIX wieku budynki. W głębi podwórza, stoi duży, czterokondygnacyjny ryglowy dom, zbudowany w 1855 roku, co oznaczono na belce. W ogrodzie za domem stoi budynek pomocniczy. W części zagłębionej w ziemi, a wymurowanej z ciosanych kamieni, była piwnica – lodownia, obok – pomieszczenia domowego lniarskiego warsztatu. Po zachodniej stronie podwórza stoi ryglowa duża stodoła, zbudowana w 1847 roku przez cieślę H.Lemma, jak wyryto na belce nad wrotami. W 1905 roku przy południowym szczycie dobudowano oborę.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 18

W pierwszej połowie XIX wieku było to jedno z 15 dużych gospodarstw chłopskich, które od wieków istniały w Swołowie. Właścicielem był Gregor Wutzmer.

W 1862 roku jest to chłopskie gospodarstwo o powierzchni 203,42 morgi (51,9 ha) ziemi, należące do Petera Albrechta. W 1910 roku jako właściciel występuje Martin August Albrecht. W zagrodzie było dziewięć budynków: dom, stodoła, budynek bramny, obora, stajnia dla koni, budynek z piwnicą, piekarnia, szopa na drewno. Do zagrody należał również dom dla robotników dniówkowych, usytuowany przy drodze wiejskiej (obecnie posesja nr 19). W 1912 roku wybudowano nowy budynek inwentarski. Budynki tworzyły zamknięty czworobok, który po pożarze przekształcił się w otwartą zagrodę. Spłonął wówczas budynek bramny i chlewy. Z dawnych budynków zachowały się cztery. W głębi podwórza stoi duży ryglowy dom. Na belce nad wejściem zachował się napis: „B.H.P.A. – B.M.C.A. DEN 9 MAI 1856” (inwestor Peter Albrecht, budowniczy C.A., 9 maja 1856 ). Po wschodniej stronie podwórza stoi zbudowana w połowie XIX wieku ryglowa dwuklepiskowa stodoła. Od strony domu dobudowano później szopę na drewno. Za domem jest murowany, wybudowany w 1882 roku budynek z zagłębionymi piwnicami i pomieszczeniami gospodarczymi na piętrach, dostępnych z zewnątrz. W ogrodzie zachowano starą, kopaną studnię z kołowrotem.

Od 1954 roku właścicielami zagrody jest rodzina Krzemińskich.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 22

W pierwszej połowie XIX wieku było tu jedno z 15 dużych chłopskich gospodarstw chłopskich, należące do Joachima Albrechta IV. W 1862 roku właścicielem zagrody był Martin Friederich Albrecht. W 1910 roku w zagrodzie było sześć budynków: dom, stodoła, budynek bramny, obora, piekarnia i szopa z przejazdem. Właścicielami byli Reinholt Albrecht i Augusta z d. Duske. Do gospodarstwa należał dwurodzinny dom dla robotników dniówkowych z budynkiem inwentarskim (teraz posesja nr 31) położony po przeciwnej stronie drogi. Od 1931 roku właścicielem był Schulz i Augusta z d. Albrecht. W 1960 roku w pożarze spaliła się duża ryglowa stodoła stojąca po zachodniej stronie podwórza oraz budynek bramny i chlewy. Wszystkie pochodziły z połowy XIX wieku. Pierwotnie czworoboczna, zamknięta zagroda dominowała w krajobrazie zabudowy wsi. Najładniejszym, z dala widocznym budynkiem jest ryglowy, czterokondygnacyjny dom. Jak oznaczono na belce przy drzwiach wejściowych „Bauherr Martin Albrecht + Baumeiter August Ruttner + den 6 Mai …61” wybudowano go w 1861 roku.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 23

W pierwszej połowie XIX wieku było tu jedno z 15 dużych gospodarstw należących do Petera Albrechta, który pełnił funkcję wiejskiego sędziego i policjanta. W 1862 roku właścicielem był Martin Albrecht, posiadający 198,78 mórg ziemi (50,75 ha). W 1910 roku właścicielami byli Albert Zessin i Paulina z d. Zessin, a w 1914 roku Albrecht i Marta z d. Zessin. W zagrodzie było siedem budynków, z których cztery istnieją. Wszystkie zbudowano z połowie XIX wieku. Wjazd i wejście jest przez budynek bramny, wybudowany na miejscu poprzedniego w 1922 roku, co oznaczono na drewnianej belce umieszczonej od strony podwórza „B.H.A.A.1922 B.M.A.V.”. W głębi prostokątnego podwórza stoi ryglowy, piętrowy dom zbudowany w połowie XIX wieku, o regularnym, symetrycznym planie. Za domem, w ogrodzie zachował się budynek pomocniczy o kilku funkcjach. W środku był piec chlebowy z przygotowalnią. Pod budynkiem była piwnica – lodownia, z odrębnym wejściem z zewnątrz. W części budynku znajdowało się pomieszczenie domowego lniarskiego warsztatu. W zagrodzie nie zachowała się ryglowa stodoła, która spłonęła w 1952 roku. Po wschodniej stronie podwórza zachowały się dwa budynki inwentarskie pochodzące z połowy XIX wieku.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 24

Położona w centrum wsi, na wzniesieniu, zagroda od wieków należała do sołtysa. Sołtys zajmował szczególną funkcję i pozycję w społeczności. Posiadał wolność osobistą, nie był obciążony podatkami i dziesięcinami. Stanowisko było dziedziczone w rodzinie. Podstawą jego egzystencji była gospodarka rolna prowadzona na areale ziemi o 1/3 większym niż innych kmieciów. Jako dodatkowe uposażenie posiadał staw.

W 1732 roku sołtysem wsi był Erdmann Albrecht. W drugiej połowie XIX wieku, w 1862 roku sołtysem był August Wilhelm Albrecht, mieszkający w tej zagrodzie. Miał on najwięcej ziemi we wsi (około 68 ha). W 1910 roku właścicielem zagrody był Albert Albrecht. W zagrodzie było wówczas dziewięć budynków, z których pięć istnieje do dzisiaj. Dwa stanowią posesję nr 25 (budynki robotników najemnych). Zagroda ma czworoboczną formę zabudowy. Wjazd przez postawiony pod koniec XIX wieku budynek bramny z furtą. W głębi podwórza, stoi parterowy, murowany dom w formie dworku. Zbudowano go pod koniec XIX wieku w stylu historycznym. Na zwieńczeniu ściany frontowej umieszczono inicjały „A.A.”.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 25

Pierwotnie był tu ogród lub pastwisko należące do zagrody sołtysa (nr 24). Pod koniec XIX wieku na obrzeżu pobudowano budynki dla robotników najemnych. Od drogi stoi niewielka stodółka z chlewem, zbudowana na początku XX wieku. Na belce nad wrotami wycięto napis: „B.H.A.A. B.M.C.Z. d. 26.9.1903”, oznaczający inicjały inwestora, budowniczego oraz datę. W głębi niewielkiego podwórza, stoi murowany parterowy dom.

Zagroda jest przykładem warunków, w jakich mieszkali ludzie najemni, do 1945 roku takimi byli mieszkańcy tego obejścia.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 26

W połowie XIX wieku było tu jedno z 15 dużych gospodarstw. W 1862 roku miało 187,74 morgi ziemi (około 47,2 ha), a właścicielem był Peter Schulz, który pobudował obecną zagrodę. Wjazd na prostokątne podwórze jest przez budynek bramny wybudowany w 1867 roku, co oznaczono na belce wrót napisem: „x B.H.P.Schulz B.M.F.Groth. Den 21 Mai 1867x”. Pierwotnie miał on w całości konstrukcję ryglową drewnianą, którą w części parteru zastąpiono murowaną z cegły. Po zachodniej stronie podwórza stoi ryglowa stodoła z drugiej połowy XIX wieku. Przy wschodniej granicy zagrody stoi duży, długi (ponad 27 m) budynek inwentarski o mieszanej konstrukcji. Pierwotnie miał ryglowe ściany. Pod koniec XIX wieku część parterów i szczyt wymieniono na murowany z czerwonej cegły. W głębi zagrody, obok domu zachował się ryglowy budynek pomocniczy z 1859 roku – jak wyryto na kamieniu przy wejściu do piwnicy. Przedłużeniem budynku była piekarnia. Ponieważ postawiono go w poprzek go gospodarczej wyjazdowej na pole drogi, miał on przejazd bez wrót. Najmłodszym w zagrodzie budynkiem jest stojący w głębi podwórza, naprzeciw wjazdu bramnego, murowany parterowy dom z końca XIX wieku. Nadano mu formę wiejskiego dworku z centralnym wejściem.

Dom jest przykładem ewolucji regionalnych form w chłopskiej architekturze końca XIX wieku.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 27

W pierwszej połowie XIX wieku nie było w tym miejscu żadnych budynków, tylko pastwisko należące do zagrody chłopskiej (obecnie posesja nr 26). W roku 1862 właścicielem tego terenu był Peter Schulz. Pod koniec XIX wieku postawił on na skraju zagrody budynki dla robotników. Przy granicy, szczytem do drogi, postawiono niewielki ryglowy dom z dwoma mieszkaniami. Centralne miejsce zajmuje zachowany, duży kopulasty komin z suszonej cegły. W 1934 roku następny właściciel gospodarstwa Franz Schulz, do południowego szczytu domu dobudował kuchnię, sień ze schodami na poddasze i komorę. Robotnicy korzystali również z budynku inwentarskiego postawionego równolegle do domu. Do budowy wykorzystano drewno rozbiórkowe, co było często stosowane w budynkach dla robotników. Po 1945 roku z budynków utworzono odrębną posesję – gospodarstwo rolne. W 1983 roku zniszczoną starszą część domu wyburzono w parterze, zastępując ryglową konstrukcję – murowaną. Zagroda obrazuje warunki, wielkość siedliska i budynków dla najemnych robotników dniówkowych, którzy pracowali u bogatego gospodarza.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 28

W XVIII wieku było tu ostatnie, skrajne siedlisko usytuowane na wyniesieniu terenu za obecną zagrodą. Z tego miejsca wychodziła w pola jedna ze starych dróg, która zachowała się poza wsią. Po podziale powstały dwa nowe gospodarstwa zagrodnicze – posesja nr 30 i posesja nr 29. Przy starej zagrodzie, której właścicielem w drugiej połowie XIX wieku był Christian Albrecht, pozostało tylko 75,19 mórg ziemi (około 19,2 ha). Z dawnych budynków zachowała się stojąca w głębi, szczytem do drogi ryglowa stodoła, należąca obecnie do posesji nr 29. Zbudowano ją w połowie XIX wieku. Pod koniec XIX wieku, przed dawnym budynkiem bramnym wybudowano murowany dom i oborę. W 1911 roku, gdy właścicielem zagrody był Peter Albrecht wybudowano stajnię stojącą za domem.

Jej mieszana konstrukcja dokumentuje przemiany w technice budowlanej i trendy ludowej chłopskiej architektury.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 29

W pierwszej połowie XIX wieku było tu niewielkie gospodarstwo rolne. Właściciel nie był zaliczany do stanu chłopskiego (Bauer), ale był nazywany „Kosseten” – zagrodnik. Posiadał on nadział ziemi odpowiadający 1/4 przeciętnego gospodarstwa kmiecego. Miał własny sprzęt rolniczy. Posiadany grunt nie zapewniał pełnego utrzymania. Dodatkowy dochód czerpał z rzemiosła lub usług hodowlanych. W roku 1862 właścicielem tej zagrody był Gregor Albrecht posiadający 26,62 morgi ziemi (około 6,8 ha). Najpewniej on budował wszystkie zachowane w zagrodzie budynki. W 1910 roku właścicielem był zagrodnik Peter Albrecht. W zagrodzie było osiem budynków, w tym nawet dla robotników dniówkowych. Po 1983 roku w zagrodzie nastąpiły duże zmiany. Rozebrano stojący równolegle do drogi budynek bramny i przyległą do jego wschodniego szczytu, dużą, ryglową stodołę zbudowaną w połowie XIX wieku i rozbudowaną w 1884 roku. Z dawnych XIX – wiecznych budynków pozostały trzy – parterowy dom i dwa budynki inwentarskie. Po 1945 roku w zagrodzie było dwóch właścicieli i dwa gospodarstwa.

Obiekty (a raczej ich brak) dokumentują zjawiska procesu budowlanego realizowanego w sytuacji, gdy mamy wielu współwłaścicieli w jednej zagrodzie.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 38

Parterowy, ryglowy dom stojący w głębi działki, do 1931 roku był elementarną wiejską szkołą z mieszkaniem dla nauczyciela. W tym miejscu szkoła istniała już w XVIII wieku, ponieważ w 1784 roku we wsi mieszkał nauczyciel, który równocześnie był kościelnym. W pierwszej połowie XIX wieku szkolna działka miała inny niż teraz kształt. Pomiędzy kościołem a szkołą było przejście, zachowane obecnie jako furtka. Drugie dojście było tak jak przechodzi wjazd na podwórze. Szkoła faktycznie położona była w środku zabudowy wsi. Należało do niej około 2 ha ziemi. W drugiej połowie XIX wieku utworzono niewielką zagrodę z trzech budynków wokół kwadratowego podwórza. W 1910 roku, na działce o powierzchni 1120 m kw. był budynek szkolny, podwórze, ogród, stodoła z pomieszczeniem na inwentarz, szopa z przejazdem i drewutnia. Ta ostatnia, stojąca od zachodu, spłonęła po 1950 roku. Ze zbudowanych w XIX wieku zachowały się dwa. Budynek szkolny, zbudowany w połowie XIX wieku, w którym od wschodu była jedna izba szkolna, zaś po drugiej stronie sieni było mieszkanie nauczyciela. Równolegle do szkoły zachował się budynek gospodarczy. W 1931 roku, po wybudowaniu nowej szkoły (posesja nr 41) budynki sprzedano rzemieślnikowi – kołodziejowi Wilhelmowi Zilske i jego żonie Grecie z d. Stach. Po 1945 roku powstało siedlisko nierolnicze.

Teren prywatny.

ZAGRODA Nr 39 (Chałupa dymna)

Najstarszym budynkiem w zagrodzie jest ryglowy dom, który zbudowano w XVIII wieku z dębowego drewna i glinianej polepy. Pierwotnie długi i wąski jednokondygnacyjny budynek przykrywał czterospadowy dach o różnych długościach połaci, przykryty trzciną. Przez wrota umieszczone centralnie we wschodnim szczycie wchodzono do sieni, a dalej do jednoprzestrzennej izby z niszami do spania i komorami umieszczonymi wzdłuż niższej ściany północno – zachodniej. W izbie wysokiej na 4 m, centralne miejsce zajmowało otwarte zbudowane z kamieni palenisko, nad którym nie było komina. Cechy i dowody na bezkominowe funkcjonowanie są bardzo czytelne we wnętrzu. Otwory okienne pierwotnie znajdowały się wyłącznie w ścianie południowej u góry nad stropem. Z podobnego okresu, jak dom pochodzi konstrukcja wschodniej ściany szczytowej budynku gospodarczego. Od 1720 roku wprowadzono przepisy zakazujące budowania domów bez kominów. Chatę przebudowano. Centralnie w ścianie południowej umieszczono nowe wejście, sień i komin. Izbę podzielono stropem na dwa poziomy. Wykonano nowe otwory okienne w niższej kondygnacji, w której mieszkano. W skład otwartej niewielkiej zagrody wchodziły trzy budynki, piec chlebowy, podwórze i ogród. Z trzech stron zagrodę otaczały drogi. W połowie XIX wieku właścicielem chaty i gospodarstwa (1,98 ha) był żeglarz Johhan Voss. W 1910 roku jako właściciel wymieniony jest stolarz Schulz, który w części domu miał warsztat. W 1980 roku starą chatę otynkowano, co doprowadziło do zniszczeń w ścianach, które potem częściowo zamieniono na murowane. Od 1995 roku właściciele rozpoczęli renowację budynku.

Chata jest niezwykle rzadkim na Pomorzu przykładem budownictwa ludowego z XVIII wieku. Z uwagi na czytelne cechy pierwotnej „kurności” jest ewenementem i posiada wysoką wartość kulturową.

Obiekt prywatny.

KOŚCIÓŁ FILIALNY

Kościół zbudowano w stylu gotyckim pod koniec XIV wieku lub na początku XV wieku. Hełm średniowiecznej wieży wieńczy metalowa chorągiew wiatrowa z datą „1618”. W wieży wiszą dwa dzwony pochodzące ze znanych pomorskich warsztatów: z 1764 roku – J.Meyera z Kołobrzegu oraz z 1788 roku – J.M.Meyera ze Szczecinka. Pomiędzy 1867 – 1893 rokiem kościół rozbudowano. Rozebrano wówczas gotycką ścianę szczytową i ryglowe przybudówki przy ścianie południowej. Nawę przedłużono w kierunku wschodnim o około 3,2 m i poszerzono w kierunku południowym. Postawiono nową ścianę szczytową z absydą w stylu neogotyckim. W powiększonej części nawy zbudowano empory oparte na słupach stojących w miejscu dawnej ściany. Zmieniono kształt dachu oraz okien wprowadzając ostrołukowe. Ściany kościoła pokryto tynkiem. Wokół kościoła, otoczonego koliście murem z kamieni, przez wieki był wiejski cmentarz.

Obecnie jest to kościół filialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, Parafia Rzymskokatolicka w Bruskowie Wielkim.

REMIZA z 1879 r.

Murowany, niewielki (4,75×5,70 m) parterowy budynek służył pierwotnie potrzebom wiejskiej straży pożarnej. W księdze budowlanej założonej w 1910 roku zapisano „Spritzenhaus” – własność wiejska.

W I połowie XIX wieku w tym samym miejscu była wiejska droga, a za nią po północnej stronie ciągnął się wąski, długi na 100 metrów staw – drugi we wsi. W budynku pierwotnie przechowywano sprzęt gaśniczy, haki, motopompę, drabiny, siekierki.

Obecnie budynek wykorzystywany jest na prywatny garaż.